ქრისტიანობა და კონსერვატიზმი

ბაქარ ქავთარაძე

წყარო: “გული გონიერი” No 28/2005

შესავალი

ამერიკელი დიპლომატი და პოლიტიკოსი ელეონორე რუზველტი (1884­1962), ამბობდა: „პატარა გონებები გა­ნიხილავენ ადამიანებს, საშუალო გონებები მოვლენებს, ხოლო დიდი გონებები იდეებს“.1 ეს თეზისი, ბევრნაირ ინ­ ტერპრეტაციას (ინტერპრეტაცია – საგნის2 დანახვის, გაგების, ფორმა და გზა) ექვემდებარება, რომლებიდანაც უპირატესო­ბას მივანიჭებ შემდეგს: პიროვნებების, ისევე როგორც მოვ­ლენების განხილვა, როგორც ადამიანის გონების აქტივობა, ნორმალური მოვლენაა. თუმცა, თუ ეს განხილვები იდეების ანალიზის გარეშეა, მაშინ ისინი მშრალ და არასიღრმისეულ განსჯად იქცევა, მაგალითად: ამერიკის შეერთებული შტა­ტების მე­40 პრეზიდენტის, რონალდ რეიგანის (პიროვნების განხილვა) ან პროტესტანტული რეფორმაციის (XVI საუკუ­ნის ისტორიული მოვლენის) განხილვა, თუ არ გავაანალი­ზეთ იდეები პრეზიდენტის თანამდებობაზე, მმართველობის ფორმებზე, ქრისტიანობის არსზე, ერესებზე, ქრისტიანულ მიმდინარეობებსა და სხვა ფენომენებზე, ნამდვილად მშრა­ ლი და არასიღრმისეული გამოვა. ამის გათვალისწინებით, ნამდვილად სწორია შემდეგი აზრი: პიროვნებები და მოვლე­ნები იდეების ფონზე უნდა გაანალიზდეს, რადგან ამის გარე­შე მათი განხილვა მხოლოდ მშრალი აღწერები ან ახსნები (განმარტებები) გამოვა (დაზუსტება: სპეციფიკური იდეების სათვალით უნდა განვიხილოთ პიროვნებები და მოვლენები, ისევე როგორც კრიტიკულად გავაანალიზოთ თავად ჩვენი იდეები).

ზემოთქმულიდან ნათელია, რომ იდეების განხილვა, უმნიშვნელოვანესია, რათა ადამიანური კვლევები სიღრმი­სეული და ფუნდამენტური იყოს. ამას გარდა, ფაქტია ისიც, რომ განსხვავებულ იდეებს (მაგალითად, ღმერთის იდეა და მეცნიერების იდეა) შორის მიმართების განხილვა, საინ­ტერესო, მნიშვნელოვანი, ძველი, რთული და უნივერსალური (ინტერდისციპლინური – ის, რაც შეინიშნება ერთზე მეტ დარგში) ფენომენია. ამიტომ ყოველივე ამის გათვალისწინებით, წი­ნამდებარე სტატიაში ქრისტიანობასა და კონსერვატიზმს შორის მიმართების განვიხილავ, რადგან ორივე, სპეციფიკუ­რი იდეების კრებულის აღმნიშვნელი ცნებებია.

სტატიაში, ქრისტიანობისა და კონსერვატიზმის რამდე­ნიმე დონის მოკლე აღწერისა და თითოეული ცნების და­ვიწროების შემდეგ, განვიხილავ მათ შორის მიმართებას, რის შედეგადაც, დავიცავ ორ საინტერესო თეზისს (თეზისი – „თხრობითი წინადადებით“ გამოთქმული შინაარსიანი აზრი, რომელიც „შეიძლება იყოს ჭეშმარიტი ან მცდარი, იმის მიხედვით, თუ რამდენად სწორად აღწერს რეალობას“3), რომ­ლებიც შემდეგნაირად გამოიყურება: 1. ქრისტიანს არ უნდა ეშინოდეს მეცნიერული და ფილოსოფიური სიახლეების. 2. ქრისტიანს კონსერვატიული დამოკიდებულება უნდა ჰქონ­დეს ქრისტიანობის შიგნით არსებული დოგმატური ხედვების მიმართ.

ორიოდე სიტყვა კონსერვატიზმის შესახებ

ცნება კონსერვატიზმი (conservatism) მომდინარებს ფრან­გული სიტყვიდან conservatisme (ლათ. Conservare), რაც ნიშნავს „დაცვას, შენახვას“.4 ამის გათვალისწინებით, ამ დონეზე, კონსერვატიზმი, როგორც ბუნებრივი ინდივიდუალური პო­ზიცია („ნატურალისტური კონსერვატიზმი“), ყოველთვის არ­ სებობდა კაცობრიობის ისტორიაში5, რადგან ყოველი ადა­მიანი (როგორც ადრე, ასევე დღესაც), ცდილობს დაიცვას და შეინახოს (დააკონსერვოს6) ის, რაც მისთვის ღირებული, არსობრივი და მნიშვნელოვანია. მეორე მხრივ, ისტორიულ დონეზე კონსერვატიზმი (კონსერვატიული იდეები), რო­გორც სოციალური, პოლიტიკური, ფილოსოფიური და სა­ჯაროდ დეკლარირებული პოზიცია ან იდეოლოგია,7 ფრან­გული რევოლუციის (1789­1799)8 და ევროპული განმანათ­ლებლობის (XVII­XVIII)9 საწინააღმდეგოდ წარმოიშვა და ამის შემდეგ მრავალი ფორმა მიიღო.10 ამიტომ ინდივიდუალუ­რი კონსერვატიზმი, ამა თუ იმ ფორმითა და დოზით, სულ არსებობდა, ხოლო ის, როგორც საჯარო და დეკლარირე­ბული იდეოლოგია, XVIII საუკუნის მიწურულიდან იწყებს არ­ სებობას და ამის შემდეგ მრავალ განსხვავებულ ფორმას იღებს (პატერნალისტური კონსერვატიზმი, ფილოსოფიური კონსერვატიზმი, ავტორიტარული კონსერვატიზმი და ა.შ.).

კონსერვატიზმი მრავალფეროვანი და მოქნილი იდეოლოგიაა. მიუხედავად ამისა, კონსერვატიზმის ძი­რითადი შეხედულებები მიემართება ისეთ ფენომენებს, როგორებიცაა: ტრადიცია, ადამიანის ბუნება, საზოგადოება, იერარქია, ძალაუფლება და საკუთრება. ამიტომ, ადგი­ლის სიმცირის გამო, ზოგადი წარმოდგენა რომ შეიქ­მნას კონსერვატიზმზე, ქვემოთ დავეყრდნობი პოლიტიკის ფილოსოფოსს, ენდრიუ ჰეივუდს, და მისი კვლევების გათ­ვალისწინებით ძალიან მოკლედ ჩამოვაყალიბებ კონსერვა­ტიზმის ბაზისურ ხედვებს ზემოთ ჩამოთვლილ ფენომენებზე.11

კონსერვატიზმის ბაზისური ხედვები (ის ძირითადი კონ­სერვატიული ხედვები, რომელთა დიდი ნაწილსაც ბევრი კონსერვატორი დაეთანხმება), რომლებიც ტრადიციას, ადა­მიანის ბუნებას, საზოგადოებას, იერარქიას, ძალაუფლებასა და საკუთრებას მიემართება, შემდეგნაირად გამოიყურება:

ტრადიცია – კონსერვატიზმი პატივს სცემს ყოველივე იმას, „რამაც დროის გამოცდას გაუძლო“ (ადათ­წესებს, ინ­სტიტუციებს და ა.შ). ერთ­ერთი ასეთი თვალსაჩინო რამ – ტრადიციაა, რომელიც „წარსულში დაგროვებულ სიბრძნეს“ ასახავს. ამის გამო კონსერვატიზმი ტრადიციების შენარჩუ­ნებას როგორც ახლანდელი, ასევე მომავალი თაობის სასი­კეთო აქტად თვლის, რადგან მიიჩნევს, რომ ის (ტრადიციები) საზოგადოების სტაბილურობისა და დაცულობის ერთ­ერთი მნიშვნელოვანი საყრდენია.

ადამიანის ბუნება – კონსერვატიზმის აზრით, ადამიანის ბუნება, როგორც ეპისტემურად (ცოდნისმიერად), ასევე მო­რალურად (ცუდთან და კარგთან მიმართებაში), ნაკლოვანია (ადამიანი, „შეზღუდული, სხვაზე დამოკიდებული და მფარვე­ლობის მაძიებელია“). კერძოდ, ეპისტემურ დონეზე, სამყაროს სირთულის გამო, აბსტრაქტული პრინციპები და თეორიები არასანდოა, ხოლო მორალურ დონეზე ადამიანი სიხარბისკენ, ძალაუფლებისა და თავკერძობისკენ (ეგოიზმი) ისწრაფვის. ამიტომ ამ ორი გარემოების გათვალისწინებით, კონსერვატიზ­მი მიიჩნევს: საზოგადოებრივი „წესრიგის შენარჩუნებისთვის“ საჭიროა ვენდოთ „გამოცდილებას („ადამიანი მხოლოდ ათასჯერ ნაცადს ენდობა“), ისტორიასა და პრაგმატიზმს“, ხო­ლო ადამიანის მორალური ნაკლოვანებების გამოვლინების შესაკავებლად საჭიროა „ძლიერი სახელმწიფო, მკაცრი კა­ნონები და დანაშაულის შესაბამისი სასჯელი“.

საზოგადოება – კონსერვატიზმის აზრით, საზოგადოება არა ადამიანის ან მისი აზროვნების მოქმედების შედეგია, არამედ „ბუნებრივი აუცილებლობა“, რომლის (ჯანსაღი და სტაბილური საზოგადოების) ჩამოყალიბებაში „ოჯახს, თემს, ერს“ და სხვას თავიანთი წვლილი შეაქვთ. ამას გარდა, რად­გან საზოგადოება არ არის უბრალოდ „თავისი წევრების არითმეტიკური ჯამი“, მის (საზოგადოების) შესანარჩუნებ­ლად მხოლოდ წევრთა ერთად მყოფობა არასაკმარისია. „საზოგადოებრივი თანხმობისა და ადამიანთა ერთობის შენარჩუნებისთვის“, აუცილებელია „საერთო კულტურა და ტრადიციული ფასეულობები“.

იერარქია – კონსერვატიზმის აზრით, საზოგადოებაში სტა­ტუსებისა და სოციალური მდგომარეობების მიხედვით, არ­სებობს იერარქია, ანუ მეტ­ნაკლებობა, რაც „ბუნებრივი და გარდაუვალი“ ფენომენია. მიუხედავად ამ იერარქიისა, ის არ ხდება კონფლიქტისა და ქაოსის მიზეზი, რადგან საზოგადოე­ბას „საერთო პასუხისმგებლობა და ურთიერთვალდებულება“ აკისრია. ხოლო ამ იერარქიიდან გამომდინარე, ის მდგომა­რეობა, რომ ერთი ადამიანი, სოციალური ან სხვა სტატუსით, მეორეზე მაღლა დგას, რაც უსამართლობად შეიძლება აღვიქვათ, შემდეგი ფენომენით ბალანსდება: ის, ვინც სტა­ტუსით ან სოციალური მდგომარეობით სხვაზე მეტია, ამის გამო მას სხვაზე მეტის გაღებაც მოუწევს.

ძალაუფლება – კონსერვატიზმის აზრით, ხელისუფლების ძალაუფლება, ყოველთვის ზემოდან ქვემოთ განივრცობა და მისი ერთ­ერთი ფუნქციაა, წინამძღოლობა და მხარდაჭერა გაუწიოს მას, ვისაც ავტონომიურად რაციონალური გადაწყვე­ტილებების მიღება სწორედ „ცოდნისა და გამოცდილების“ ნაკლებობის გამო არ შეუძლია. ამიტომ, კონსერვატიზმის აზრით, ხელისუფლება, თავისი არსით (ბუნებით), პატერნა­ლისტურია (მზრუნველი).

საკუთრება – კონსერვატიზმი დიდ პატივს სცემს საკუთ­რებას (მანქანა, სახლი და ა.შ.), რადგან მოიაზრებს, რომ ის მნიშვნელოვანია ადამიანის უსაფრთხოებისთვის, მისი ხე­ლისუფლებისგან დამოუკიდებლობისა და თვითშეფასების­თვის (როგორ აღიქვამ შენ თავს).

ყველასთვის ცხადია, რომ კონსერვატიზმის თემა, ძალიან ვრცელი, კომპლექსური და მრავალდონიანი საკითხია, რის გამოც მასზე იმაზე მეტი შეიძლება ყოფილიყო თქმული, ვიდ­რე ზემოთ ითქვა. მიუხედავად ამისა, ადგილის სიმცირის გამო, ზემოთ გადმოცემული აზრების შესაბამისად, წინამ­დებარე სტატიის მკითხველს შეექმნება ზოგადი წარმოდგე­ნა (იმ ხარისხის წარმოდგენა, რაც საკმარისია წინამდებარე სტატიის ფარგლებში) კონსერვატიზმის შესახებ.

ორიოდე სიტყვა ქრისტიანობის შესახებ

ნებისმიერი საკვლევი საგანი, იქნება ეს რელიგია, ადამიანი, გრავიტაციის კანონი თუ კოსმოსი, იმდენ დონეზე შეიძლება აღიწეროს და აიხსნას, რამდენი დონეც მას აქვს ობიექტურად (ანუ ჩვენგან დამოუკიდებლად). ამას გარდა, როცა საკვლევ საგანს რამდენიმე (ყველა დონეზე, ან ბევრ დონეზე) დონეზე სწორად აღვწერთ (ან ავხსნით, ან ორივე) და მათ შევაერთებთ (გავაერთიანებთ, შევკრებთ), ამით მივიღებთ საკვლევი საგნის ნაწილობრივ ან სრულ „დიდ სურათს“ (დიდი სურათი – საკვლევი საგნის სხვადასხვა დო­ნის ახსნებისა და აღწერების კრებული).12

ზემოთ გადმოცემული თეზისის ჭეშმარიტებას კარგად აჩ­ვენებს ფრანკ როუდსის შემდეგი მაგალითი: ჩაიდანში არსე­ბული წყალი დუღს და ჩვენ ამას ვაკვირდებით. ამ დროს ის­მის კითხვა: რატომ დუღს წყალი? დასახელებულ კითხვაზე, სულ მცირე, შემდეგი ორი პასუხი შეიძლება არსებობდეს: 1. წყალი დუღს, რადგან „ენერგიის მიწოდებას ტემპერატურა იმ ნიშნულამდე აჰყავს, რაც წყალს ადუღებს“. 2. წყალი დუღს, რადგან ადამიანს ერთი ფინჯანი ჩაის დალევა სურს. მოხმო­ბილი ორი პასუხის დასახელებისას ისმის შემდეგი დროუ­ლი კითხვა: რომელი პასუხია სწორი? ცხადია, ორივე პასუხი სწორია13, რადგან ისინი საკვლევი ფენომენის სხვადასხვა დონეს (პირველი ფიზიკური მექანიზმის დონეს, ხოლო მეო­რე ტელეოლოგიურ, ანუ მიზნობრივ დონეს) შეესაბამება, რის გამოც, ერთის ხარჯზე მეორეს უარყოფა კი არ არის საჭირო ან პირიქით, არამედ მათი გაერთიანება, რათა ამით მისი (საკვლევი საგნის) „დიდი სურათი“ მივიღოთ.14 შესაბამისად, ცხადია, რომ საკვლევი ფენომენის დიდი სურათის დასაუფ­ლებლად საჭიროა მისი რაც შეიძლება ბევრ დონეზე აღწერა და ახსნა და მათი გონივრული გაერთიანება. ამიტომ, ამის გათვალისწინებით, წინამდებარე თავში ქრისტიანობის დი­დი სურათის დასახატად ქვემოთ მის რამდენიმე ფუნდამენ­ტურ დონეს აღვწერ.

ქრისტიანობა, როგორც კვლევის ობიექტი, სულ მცირე, შემდეგ ხუთ დონეზე შეიძლება აღიწეროს და ეს აღწერები შემდეგნაირად გამოიყურება:
1. ისტორიული დონე – ქრისტიანობა, ინდუიზმის, ბუდიზმის,

იუდაიზმის, ისლამის და მრავალი სხვა რელიგიის მსგავსად, ისტორიული რელიგიაა, რადგან ის სპეციფიკურ დროს წარმოიშვა. კერძოდ, ქრისტიანობა პირველ საუკუ­ნეში წარმოიშვა და მას სათავე ისტორიულმა პიროვნებამ, იესო ნაზარეველმა (­4­30),15 თავისი დაბადებით, ქადა­გებით, სასწაულებით, სიკვდილით, აღდგომით, ეკლესიის დაფუძნებით და ამაღლებით დაუდო.16

2. სტატისტიკური დონე – ქრისტიანობა, რომელმაც წარმო­შობის შემდეგ რომის იმპერიის მრავალრიცხოვან პრო­ვინციებში დაიწყო გავრცელება,17 დღევანდელი მო­ნაცემებით, ყველაზე მრავალრიცხოვანი რელიგიაა. კერძოდ, 2012 წლის სტატისტიკით, ქრისტიანობას (იგულისხმება ქრისტიანობაში არსებული ყველა დენო­მინაციის წევრების ჯამი), რომელიც ყველა კონტინენტის თითქმის ყველა ქვეყანაშია გავრცელებული,18 2.4 მი­ლიარდზე მეტი მიმდევარი ჰყავს, რაც მთლიანი მოსახ­ლეობის 33 პროცენტია.19

3. თეოლოგიური დონე – ქრისტიანობა, იუდაიზმისა და ის­ლამის მსგავსად, გამოცხადების რელიგიაა, რადგან ის მიიჩნევს, რომ მასში არსებული ყველაზე ძირითადი ცოდნები (ცოდნა, რომ ღმერთი სამებაა, ცოდნა, რომ იე­სო ქრისტე განკაცებული ღმერთია, ცოდნა, რომ კაცობ­რიობა განისჯება და მსგავსი), თავად ღმერთმა განაც­ხადა „განსაკუთრებული გამოცხადებით“ (კოსმოსში და კაცობრიობის ისტორიაში აშკარა ხილული ჩარევით და მოქმედებით). ამის გათვალისწინებით, ქრისტიანობა, როგორც გამოცხადების რელიგია, მიიჩნევს, რომ ეს რე­ლიგია ადამიანმა კი არ აღმოაჩინა რაიმე ბუნებრივი გზით (მეცნიერებით, ფილოსოფიით ან რაიმე სხვა ბუნებრივი გზით), არამედ ის თავად ღმერთმა განაცხადა და დააფუძ­ნა თავისი „განსაკუთრებული გამოცხადებით“.20

4. ფილოსოფიური დონე–ქრისტიანობა,იუდაიზმისა და ისლა­მის მსგავსად, თეიზმის ერთ­ერთი ვარიაციაა, რადგან ის აღიარებს კლასიკური თეიზმის მთავარ დოქტრინას, რო­ მელიც ამბობს: არსებობს „სამყაროს სუპერნატურალუ­რი შემოქმედი, ღმერთი, რომელიც არის აუცილებლად არსებული (შეუძლებელია არსებობა შეწყვიტოს), მარა­დიული (არ არის დროში), არამატერიალური (არ არის სივრცეში), ყოვლისშემძლე (ღმერთს აქვს უსასრულო ძალა ან მას შეუძლია გააკეთოს ყოველივე ის, რაც არის შესაძლებელი), ყოვლისმცოდნე (იცის ყველა ჭეშმარიტი თეზისი და არაფერს მიიჩნევს ჭეშმარიტად, რაც მცდარია. მან იცის ყველა რეალური ან პოტენციურად რეალური საგანი), ყოვლადკეთილი (სამართლიანობის, სიყვარუ­ ლისა და ყველა სხვა სიკეთის მფლობელი), უსრულყო­ ფილესი (რომელზე აღმატებულიც წარმოუდგენელია) და რომელიც სამყაროსთან ამყარებს კავშირს“.21 აქედან, სულ მცირე, შემდეგი ორი დასკვნა გამომდინარეობს: 1. ქრისტიანობა სამართლიანად არის წოდებული თეის­ტურ რელიგიად, რადგან ის ეთანხმება კლასიკურ თეიზმს და არა დეიზმს (ღმერთმა შექმნა სამყარო და შემ­დეგ აღარ ერევა მასში), პანთეიზმს (თავად სამყაროა ღმერთი), პანეთეიზმს (ღმერთი არის სამყაროს სული, ხოლო სამყარო მისი სხეული), პოლითეიზმს (არსებობს მრავალი ღმერთი, რომლებიც ადამიანების მსგავს და­დებით და უარყოფით თვისებებს ფლობენ და მათგან მხოლოდ იმით განსხვავდებიან, რომ არიან უკვდავ­ნი და სასწაულმოქმედნი) და ჰენოთეიზმს (არსებობს მრავალი ღმერთი და მათ შორის, ერთი არის სხვებზე აღმატებული).22 2. ქრისტიანობა იუდაიზმისა და ისლა­მისგანაც განსხვავდება (იუდაიზმს, ქრისტიანობასა და ისლამს იმ დოზით აქვთ საერთო ხედვები ღმერთზე, რომ ამის გამო თეიზმის სამ ვარიაციად იყვნენ მიჩნეულნი23), რის გამოც მას, უბრალოდ „თეისტური რელიგიის“ გარდა, „ქრისტიანულ თეიზმსაც“ უწოდებენ, რათა ამით მისი სპე­ციფიკურობა და მისი თეიზმის სხვა სისტემებისგან გან­სხვავებულობა გამოიხატოს.24

5. მსოფლმხედველობრივი დონე – მსოფლმხედველობა (ინგლისურად­ worldview. World – სამყარო view – ხედვა), ერთი თვალსაზრისით, საბოლოო კითხვებზე პასუხე­ბის კრებულია.25 ამიტომ, ამ კრიტერიუმით, ქრისტიანო­ბა ნამდვილად არის მსოფლმხედველობა (თეისტური მსოფლმხედველობა), რადგან ის საკუთარ თავში საბო­ლოო კითხვებზე პასუხებს (მაგალითად: ქრისტიანობას აქვს პასუხები სამყაროს წარმოშობის, მისი მიზნის, მისი მომავლის, ადამიანის დანიშნულებისა და სხვა საბოლოო საკითხების შესახებ26) შეიცავს. სწორედ ასე გამოიყურება ქრისტიანობის რამდენიმე ფუნდამენტური დონის მოკლე აღწერა.

ქრისტიანობა და კონსერვატიზმი

კონსერვატიზმი ზოგჯერ განიმარტება როგორც უკვე არსე­ბული სტატუსკვოს (ნებისმიერი, უკვე არსებული ფენომენი­სადმი მხარდაჭერა, იქნება ეს ტრადიცია, ცოდნა, ინსტიტუტი, ცხოვრების წესი თუ სხვა) მხარდაჭერა, მისი ერთგულება, ნებისმიერი სიახლის მიმართ შიში და მისი მიუღებლობა (ცხადია, ეს არის კონსერვატიზმის ერთ­ერთი გაგება და ვა­რიაცია და არა ერთადერთი).27 აღსანიშნავია, რომ ამ სახის მიდგომა და პოზიცია ქრისტიანობის შიგნითაც არსებობს, რადგან მრავალ რიგით ქრისტიანს (როგორც ადრე, ასევე დღესაც), ისევე როგორც ქრისტიან თეოლოგს, აპრიორი მიუ­ღებლობა აქვს სიახლეებისადმი, რადგან ეშინია, რომ ისინი ამა თუ იმ სახის პრობლემას შეუქმნიან ქრისტიანობას. ამის გათვალისწინებით, წინამდებარე აბზაცში, რამდენიმე გარე­მოების დაზუსტების შემდეგ, აღნიშნულ საკითხზე წარმოვად­გენ და დავიცავ სპეციფიკურ თეზისს (თეზისს, რომ ქრისტიანს არ უნდა ეშინოდეს ფილოსოფიური და მეცნიერული სიახ­ლეების), რაც შემდეგნაირად გამოიყურება: ქრისტიანობა (ქრისტიანული რწმენა) ჭეშმარიტებაა, ნიშნავს, რომ საგ­ნები ისეთია, როგორც ქრისტიანობას მიაჩნია, რომ არის.28 მაგალითად: ქრისტიანული თეზისი, რომ ღმერთმა შექმნა სამყარო – ჭეშმარიტებაა, ნიშნავს, რომ ღმერთმა მართლაც შექმნა სამყარო. რაც შეეხება ცნებას „სიახლე“. ამ აბზა­ცის ფარგლებში მასში ვიგულისხმებ იმ სიახლეებს (ახალ თეზისებს, რომლებიც მეცნიერებაში და ფილოსოფიაში ფიქ­სირდება და რომლებიც სწორად მიიჩნევა29), რომლებიც ფი­ლოსოფიასა და მეცნიერებაში ფიქსირდება (მეცნიერული და ფილოსოფიური სიახლეების მაგალითებია: ევოლუციის თეორია, დიდი აფეთქების თეორია, მულტივერსის თეორია, თეზისი, რომ სამყარო ფართოვდება და ცივდება, თეზისი, რომ მეორადი ახსნის სწორად მიჩნევისთვის არ არის სა­ჭირო თავად მისი ახსნაც ვიცოდეთ და ა.შ.).ამიტომ, ამ ორი ფენომენის დაზუსტების შემდეგ, შემდეგნაირად წარვადგენ და დავიცავ ზემოთ ხსენებულ თეზისს: ქრისტიანობასა და, შესაბამისად, ქრისტიანს, არ უნდა ეშინოდეს იმ სიახლეების, რომლებიც ფილოსოფიასა და მეცნიერებაში ფიქსირდე­ბა და ამის მიზეზი არის შემდეგი გარემოება: ჭეშმარიტებას, როგორც ამას ქრისტიანი ფილოსოფოსი და თეოლოგი თო­მა აკვინელი (1225­1274) მიუთითებს, მხოლოდ სიცრუე უპი­რისპირდება და არა ისევ ჭეშმარიტება („შეჯამება წარმარ­თთა წინააღმდეგ“, წიგნი 1.7.1.7.6.). ამიტომ თუ ქრისტიანს სჯერა, რომ ქრისტიანობა ჭეშმარიტებაა (ცხადია, ქრისტიანს, სწორედ იქიდან გამომდინარე, რომ ქრისტიანია, აუცილე­ბელია ჰქონდეს ასეთი რწმენა), მაშინ მას არ უნდა ეშინო­დეს მეცნიერული და ფილოსოფიური სიახლეებისა, რადგან თუ ამ სიახლეებიდან ნებისმიერი ასევე ჭეშმარიტებაა, მა­შინ ის (ფილოსოფიური ან მეცნიერული სიახლე, რომელიც ჭეშმარიტია) შეუძლებელია შეეწინააღმდეგოს ან რაიმე პრობლემა შეუქმნას ქრისტიანობას, რომელიც ასევე ჭეშმა­რიტებაა (როგორც ეს ქრისტიანობას სჯერა). მაგალითად, თუ ქრისტიანული თეზისი – ღმერთმა შექმნა სამყარო – ჭეშ­მარიტებაა (როგორც ეს ქრისტიანობას სჯერა), მაშინ მას ვერ შეეწინააღმდეგება ან პრობლემას ვერ შეუქმნის ვერ­ცერთი ის მეცნიერული (მაგალითად, კოსმოსში იმ ფორ­მის წესრიგია, რომ შესაძლებელია ადამიანის წარმოშო­ბა და განვითარება30) ან ფილოსოფიური (მაგალითად: „ონტოლოგია ახდენს ეპისტემოლოგიის დეტერმინირებას – საკვლევი საგნის ბუნება განსაზღვრავს იმას, თუ როგორ და რა დოზით შეიძლება მისი შემეცნება“31) სიახლე, რომლე­ბიც ასევე ჭეშმარიტია. შესაბამისად, ჩემი დასკვნა გასაგებია, რომ ქრისტიანს არ უნდა ეშინოდეს არცერთი მეცნიერული და ფილოსოფიური სიახლისა, რადგან თუ ამ სიახლეები­დან რომელიმე ასევე ჭეშმარიტია, ის ვერ დაუპირისპირ­დება (ან შეუქმნის რაიმე პრობლემას) ქრისტიანობას, რო­მელიც ჭეშმარიტებად არის მიჩნეული ქრისტიანის მხრიდან (დაზუსტება: აუცილებელია ვიცოდეთ, რომ ორი განსხვავებული ჭეშმარიტება ზოგჯერ ავსებს ერთმანეთს, ზოგჯერ შეხება არ აქვთ, მაგრამ არასოდეს ეწინააღმდეგებიან და ყოველთვის შეთავსებადი არიან ერთმანეთთან).

ქრისტიანობის შიგნით არსებობს დოგმატური და არა­ დოგმატური საკითხები. კლასიკური ხედვით, დოგმატურ საკითხებზე (დოგმატური საკითხებია: ღმერთის სამპი­როვნულობის, ქრისტეს ორბუნებოვნების, სამყაროს შექმნი­სა და მსგავსი საკითხები32) ქრისტიანობას აქვს ერთმნიშვნე­ლოვანი ხედვები, რომელთაც თავად ქრისტიანობა ღმერთის გამოცხადების შედეგად, აბსოლუტურ ჭეშმარიტებად და უც­დომლად მიიჩნევს. მეორე მხრივ, არადოგმატურ საკითხებ­ ზე (არადოგმატური საკითხებია: სულის უკვდავების თეზისის სისწორის ფილოსოფიურად დასაბუთების შესაძლებლობის საკითხი, ყველას სულიერი გადარჩენის საკითხი, მეცნიერე­ბისა და ქრისტიანობის მიმართების საკითხი და ა.შ) ქრის­ტიანობის შიგნით არსებობს განსხვავებული ხედვები (მათი შეზღუდული რაოდენობა) ისე, რომ ქრისტიანი თავისუფა­ლია ზოგიერთი დაიჯეროს, ხოლო ზოგიერთი არა, ისე, რომ ამით (ამ მოქმედებით) არ გავა ქრისტიანობის მიღმა. ამიტომ დოგმატური და არადოგმატური საკითხების განსხვავების გათვალისწინებით, წინამდებარე აბზაცის ბოლოს, წარმო­ვადგენ და დავიცავ თეზისს, რომ ქრისტიანობა (და შესაბა­ მისად ქრისტიანი) უნდა მოუფრთხილდეს, დაიცვას და შეი­ნარჩუნოს ის ერთმნიშვნელოვანი ხედვები (ქრისტიანული ხედვები), რომლებიც დოგმატურ საკითხებს მიემართება, ანუ ის (ქრისტიანობა) საკუთარი დოგმატური ხედვების მიმართ უნდა იყოს კონსერვატიული. კერძოდ, კი აღვნიშნავ: კლა­სიკური ქრისტიანული განმარტებით, გამოცხადებითი ჭეშ­მარიტება არ შეიძლება შეიცვალოს ან არსობრივად დარე­დაქტირდეს სწორედ იქიდან გამომდინარე, რომ ის გამოც­ხადებითი ჭეშმარიტებაა, ანუ არის აბსოლუტური, უცდომელი და მარადიული ჭეშმარიტება. მაგალითად, ქრისტიანობა თავად ღვთის განცხადებად მიიჩნევს, რომ ღმერთი სამებაა, რომ ქრისტეს ორი (ღვთაებრივი და ადამიანური) ბუნება აქვს, რომ ღმერთმა სამყარო არარსებობიდან არსებობაში შემოიყვანა, რომ საყოველთაო აღდგომის შემდეგ ღმერთი განსჯის ყველა ადამიანს და ა.შ.33 ყველასთვის ცხადია, ასეთი ხედვებიდან ვერცერთი ვერ შეიცვლება და ვერც არსობრი­ვად დარედაქტირდება იმის მიხედვით, თუ რომელი ეპოქაა, რა ხდება მეცნიერებასა და ფილოსოფიაში ან რომელი პო­ლიტიკური წყობაა, რადგან ასეთი ხედვები, თავად ქრისტია­ნობის მიხედვით, უცდომელმა და უსრულყოფილესმა ღმერ­თმა განუცხადა კაცობრიობას, რის გამოც ისინი ზედროული ჭეშმარიტებებია (ლოგიკის მიხედვით, უცდომელი და უს­რულყოფილესი მიზეზისგან მომდინარე ცოდნაც უცდომელი უნდა იყოს). შესაბამისად, გამოცხადებითი ჭეშმარიტების ბუნების მოკლე ანალიზის გათვალისწინებით, ჩემი დასკვნა ასეთია: ქრისტიანობა, მისი თვითაღქმიდან გამომდინარე, უნდა იყოს კონსერვატიული (ანუ შემნახველი, მზრუნველი და, კარგი გაგებით, „დამკონსერვებელი“) მის შიგნით არსე­ბული დოგმატური ხედვების (თეზისების) მიმართ.

დასკვნა

წინამდებარე სტატიაში განხილულია ქრისტიანობისა და კონსერვატიზმის მიმართება. მას შემდეგ, რაც მოკლედ აღ­ვწერე ქრისტიანობისა და კონსერვატიზმის რამდენიმე დონე და თითოეულის გაგება დავავიწროვე, ამის შემდეგ დავიცა­ვი თეზისი/დებულება, რომ ქრისტიანობა არ უნდა იყოს ერ­თი გაგებით კონსერვატიული (არ შეეშინდეს იმ სიახლეების, რომლებიც ფილოსოფიასა და მეცნიერებაში ფიქსირდება), მაგრამ იყოს მეორე გაგებით კონსერვატიული (შეინახოს, მოუფრთხილდეს და, კარგი გაგებით, „დააკონსერვოს“ მის შიგნით არსებული დოგმატური ხედვები).

1. Eleanor Roosevelt Quotes, https://www.brainyquote.com/quotes/eleanor_roosevelt_385439,
   
2. იქნება ეს საგანი, ფენომენი, ტექსტი თუ მთლიანად რეალობა.
   
3. კახელი თ., დაჯერების ხარისხების კონცეპტუალური ანალიზი, სამაგისტრო ნაშრომი,
   თბილისი, 2024, 1.
   
4. მოხელის სამაგიდო ლექსიკონი (შემდგ. სამსონ ურიდია და სხვ. რედ. ვაჟა გურგენიძე),
   თბილისი, 2004, 483.
   
5. Hamilton A., Conservatism, https://plato.stanford.edu/entries/conservatism,
   
6. დ. თინიკაშვილი წერს: „სიტყვა კონსერვატიული მიუთითებს რაღაცის შენახვაზე,
   დაკონსერვებაზე“. თინიკაშვილი დ., პოლიტიკური მართლმადიდებლობა: ლიბერალური და კონსერვატიული იდეოლოგიების სპეციფიკა, ჟურნ. მართლმადიდებლობა და თანამედროვეობა, N2(3) თბილისი, 2022, 70.
   
7. ჰეივუდის მიხედვით, სიტყვა კონსერვატიზმი სპეციფიკური პოლიტიკური იდეოლოგიის ან პოზიციის აღსაწერად პირველად XIX საუკუნის დასაწყისში გამოიყენეს. ჰეივუდი ე., პოლიტიკური იდეოლოგიები, მთარგმნელთა ჯგუფი, მესამე გამოცემა, თბილისი, 2005, 78.
   
8. საფრანგეთის რევოლუცია – 1789­1799 წლების ისტორიული მოვლენა (რევოლუცია – „მოკლე დროში მომხდარი დიდი ცვლილებები“), რომლის შედეგადაც აბსოლუტური მონარქიზმი („მონარქის მიერ შეუზღუდავი ძალაუფლების ფლობა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში“) შეიცვალა რესპუბლიკით (ქვეყნის მმართველის არჩევა გარკვეული დროით და ძალაუფლების დანაწილება). ანთაძე თ., რევოლუცია, თბილისი, 2013, 1­20. http://www. reading.ge/ka/books­pdf/?bk=books_bylevels/140411023148.pdf,
   
9. განმანათლებლობა არის XVII­XVIII საუკუნეების ევროპული ინტელექტუალური მოძრაობა, რომელიც განიხილავდა იდეებს ღმერთზე, ბუნებაზე, აზროვნებაზე, ხელოვნებასა და პოლიტიკაზე. განმანათლებლობის ცენტრალური რწმენა იყო ის, რომ გონებას (რაციონალიზმს) შეუძლია „სამყაროს გაგება და ადამიანის კონდიციის გაუმჯობესება“ (განმანათლებლობას ბევრი ისტორიკოსი „გონების ეპოქას“ უწოდებს). განმანათლებლობის რაციონალიზმის მიზანი იყო, დაუფლებოდა „ცოდნას, თავისუფლებასა და ბედნიერებას“ Duignan B., Enlightenment, https://www.britannica.com/event/Enlightenment­European­history, 12.03.2025.
10. ჰეივუდი ე., „პოლიტიკური იდეოლოგიები“, მთარგმნელთა ჯგუფი, მესამე გამოცემა, თბილისი, 2005, 79­80.
    
11. იხ.ჰეივუდი ე., „პოლიტიკა“, მესამე გამოცემა, გ. ჭუმბურიძისა და ზ. ჭელიძეს თარგმანი, თბილისი, 2008, 75­77. ასევე: ჰეივუდი ე., „პოლიტიკური იდეოლოგიები“, მთარგმნელთა ჯგუფი, მესამე გამოცემა, თბილისი, 2005, 78­120.
    
12. ალისტერი წერს:„რაიმეს სრული აღწერა სხვადასხვა დონის ანალიზის ერთობლიობას გულისხმობს“. მაკგრეთი ა., ღმერთი როგორც გამონაგონი: სტატიები და ესეები, დ.თინიკაშვილის თარგმანი, თბილისი, 2023, 38.
    
13. დასახელებულ ორ პასუხზე თავად როუდსი წერს:„ამრიგად, ეს ორი პასუხი სრულიად სხვადასხვაა… მაგრამ ორივე სწორია, ორივე მათგანი ურთიერთშემავსებელია და არა ურთიერთგამომრიცხავი. თითოეული პასუხი შეესაბამება მათთან დაკავშირებულ კოორდინატთა სისტემას. გარკვეული აზრით, ერთი პასუხი არასრულია მეორის გარეშე“. მაკგრეთი ა., ღმერთი როგორც გამონაგონი: სტატიები და ესეები, დ.თინიკაშვილის თარგმანი, თბილისი, 2023, 40.
    იქვე, 38­40.
    
14. იქვე, 38­40.
    
15. ისტორიკოსი ბარტ ერმანი იესოს ისტორიულობაზე წერს:„რეალობა ისაა, რომ რასაც არ უნდა ფიქრობდე იესოზე, ის არსებობდა….. იესო თავად არ იყო მითი. ის რეალურად არსებობდა“. Ehrman, D. B., Did Jesus Exist?: The Historical Argument for Jesus of Nazareth, HarperOne, 2012, 4.
    
16. თინიკაშვილი დ., ჯაში ზ,. მსოფლიო რელიგიები, თბილისი, 2012, 11­278.
    
17. იქვე, 82­89.
    
18. პაპუაშვილი ნ., მსოფლიო რელიგიები საქართველოში, თბილისი, 2002, 20.
    
19. Mind­Blowing Statistics About Christianity You Need to Know, https://www.holyart.com/blog/mind­blowing­statistics­
    christianity­need­know/,
    
20. რელიგიის ფილოსოფიაში განასხვავებენ ღმერთის გამოცხადების შემდეგ ორ ფორმას:1.
    საერთო (ზოგადი, ბუნებრივი) გამოცხადება – ღმერთის გაცხადება ქმნილებების (ადამიანი, კოსმოსი) მეშვეობით 2. განსაკუთრებული (ზებუნებრივი, სუპერნატურალური) გამოცხადება – ღმერთის გაცხადება სიზმრების, ხილვების, თეოფანიების, ანგელოზების, წინასწარმეტყველების, ისტორიაში ჩარევის („ღმერთის ჩარევა ისტორიის მსვლელობაში“) და სხვა მსგავსი გზებით. იხ. რაირი ჩ., ღვთისმეტყველების საფუძვლები, ლ. მაისურაძის თარგმანი, თბილისი, 2016. 31­39. 75­80.
    
21. Horn T., Answering Atheism: How to Make the Case for God with Logic and Charity, Catholic Answers Press, 2013, 15­17. 65­77.
    
22. ქავთარაძე ბ., შესავალი ნატურალურ თეოლოგიაში, თბილისი, 2022, 14­20.
    
23. Turek F., Geisler L. N., I Don’t Have Enough Faith to Be an Atheist, Crossway, 2004, 46.
    
24. Craig L. W., Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics, 3rd edition, Crossway, 2008, 20.
    
25. მსოფლმხედველობა, – ეს არის რეალობის დიდი სურათი (Big picture of reality), ანუ მისი
    საბოლოო დონეების აღწერებისა და ახსნების კრებული („საბოლოო კითხვები“ და მათზე პასუხები სწორედ რეალობის საბოლოო დონეებს მიემართება). იხ: Geisler N.L., Bocchino P., Unshakable Foundations: Contemporary Answers to Crucial Questions about the Christian Faith, Bethany House Publishers, 2001, 59­60.
    
26. ალისტერი შენიშნავს:„ქრისტიანობა არ არის უბრალოდ რელიგიური და თაყვანისცემითი
    
27. პრაქტიკები ან ეთიკური ქცევის კულტივაცია. ის ასევე არის რეალობის დიდი სურათი (Big picture of reality) – ღმერთის, სამყაროს, ადამიანის იდენტობის და მიზნის გაგება“. McGrath E. A., Christianity An Introduction, Third Edition, Wiley Blackwell, 2015, 54.
28. ჰეივუდის აზრით, კონსერვატიზმი შეიძლება ნიშნავდეს შიშს ცვლილებების მიმართ ან მისგან თავის არიდებას. ჰეივუდი ე., პოლიტიკური იდეოლოგიები, მთარგმნელთა ჯგუფი, მესამე გამოცემა, თბილისი, 2005, 78.
    
29. სვინბერნი წერს:„ჩემი რწმენები ჭეშმარიტია მაშინ (და მხოლოდ მაშინ), თუ საგნები ისეთია, როგორადაც მე მჯერა, რომ არიან. ჩემი რწმენა, რომ პლანეტები ბრუნავს მზის გარშემო, ჭეშმარიტია მაშინ (და მხოლოდ მაშინ), თუ პლანეტები მართლაც ბრუნავს მზის გარშემო“. Swinburne R., Epistemic Justification, Clarendon Press, 2001, 1.
    
30. ფილოსოფიაშიც და მეცნიერებაშიც, სხვადასხვა კვლევებით ხდება ახალი თეზისების დაუფლება, რომლებიც, დაუფლების­ათვისების დროს სწორად მიიჩნევა. თუმცა ახალი კვლევებისა და მათი შედეგების გათვალისწინებით, ხშირად ხდება ამ თეზისების (მათი ნაწილის) დარედაქტირება (არსობრივი ან არაარსობრივი), ან სრული უარყოფა. ამიტომ ფილოსოფიაც და მეცნიერებაც რაღაც დოზით, დინამიკური (განვითარებადი და ცვალებადი) დარგებია და არა სტატიკური (უცვლელი და ერთ ადგილას გაყინული). იხ: McGrath E. A., Dawkins’ God: From The Selfish Gene to The God Delusion, Second Edition, Wiley Blackwell, 2015, 77­80.
    
31. იხ: McGrath A., Surprised by Meaning: Science, Faith, and How We Make Sense of Things, Westminster John Knox Press, 2011, 66­74.
    
32. McGrath A., Science & Religion: A New Introduction, 3rd Ed., Wiley­Blackwell, 2020, 185­189.
    
33. დოგმატური საკითხების ყველაზე მკაფიო ნიმუშია პირველ (325) და მეორე (381) მსოფლიო საეკლესიო კრებებზე შემუშავებული მრწამსი, რომელიც 12 მუხლისგან შედგება და რომელიც ქრისტიანული რწმენის „მოკლე შეჯამებას“ წარმოადგენს. მასში წარმოდგენილია ერთმნიშვნელოვანი ხედვები (ქრისტიანული) მრავალ ფუნდამენტურ თეოლოგიურ (დოგმატურ) საკითხზე (იქნება ეს საკითხი სამყაროს შექმნა, ღმერთის განკაცება, ღმერთის სამპიროვნულობა თუ საყოველთაო აღდგომა). თინიკაშვილი დ., ჯაში ზ,. მსოფლიო რელიგიები, თბილისი, 2012, 121­122. McGrath E. A., Christian Theology: An Introduction, 3rd Edition, Wiley­
    Blackwell, 2001, 19. 581.
    
34. იხ:პომაზანსკი მ., „დოგმატური ღვთისმეტყველება“, მე­2 გამოცემა, ნ. ბელთაძის თარგმანი,
    თბილისი, 2006,